Portugal wil speciale rechters voor duizenden AIMA-zaken

De Portugese regering wil gespecialiseerde afdelingen oprichten voor rechtszaken over immigratie, asiel en internationale bescherming. De maatregel moet de enorme hoeveelheid procedures tegen immigratiedienst AIMA beter over het land verdelen en voorkomen dat vrijwel alle zaken bij één rechtbank in Lissabon terechtkomen.

Het voorstel maakt deel uit van een bredere hervorming van de Portugese bestuurs- en belastingrechtspraak. De ministerraad heeft het plan goedgekeurd, maar het moet nog door het parlement worden behandeld.

Grote achterstand bij rechtbank in Lissabon

Door de langdurige problemen bij AIMA zijn tienduizenden buitenlandse inwoners naar de rechter gestapt. Zij proberen daarmee de immigratiedienst te dwingen een beslissing te nemen over onder meer verblijfsvergunningen, verlengingen, gezinshereniging en andere immigratieprocedures.

Op verschillende meetmomenten lag het aantal lopende AIMA-zaken tussen ongeveer 124.000 en 133.000. Het grootste deel daarvan kwam terecht bij de bestuursrechtbank van Lissabon, omdat AIMA daar officieel is gevestigd. Hierdoor ontstond een uitzonderlijk grote concentratie van rechtszaken bij één rechtbank.

Volgens de Portugese regering nam het aantal procedures sterk toe nadat de voormalige vreemdelingen- en grensdienst SEF in 2023 werd opgeheven en haar administratieve taken werden overgenomen door AIMA. Veel aanvragen bleven vervolgens maandenlang zonder beslissing, waarna steeds meer betrokkenen juridische stappen zetten.

Zaken straks over Portugal verdeeld

Een van de belangrijkste veranderingen is de herverdeling van de territoriale bevoegdheid. Rechtszaken tegen AIMA hoeven dan niet langer vrijwel uitsluitend in Lissabon te worden behandeld, maar kunnen worden toegewezen aan de bestuursrechtbank in de regio waar de aanvrager woont.

Daarmee wil de regering de druk op Lissabon verminderen en de werklast gelijkmatiger over Portugese rechtbanken verdelen. Ook moeten gespecialiseerde rechters meer kennis opbouwen van de ingewikkelde immigratie- en asielwetgeving.

Welke zaken behandelen de nieuwe afdelingen?

De gespecialiseerde afdelingen worden ondergebracht binnen de bestaande bestuursrechtbanken. Zij moeten zich onder meer bezighouden met procedures over:

• de toegang en het verblijf van buitenlanders;
• verblijfsvergunningen en verlengingen;
• verwijdering of uitzetting uit Portugal;
• aanvragen voor asiel;
• subsidiaire bescherming;
• tijdelijke bescherming;
• geschillen tussen aanvragers en AIMA.

Het gaat dus niet om volledig afzonderlijke immigratierechtbanken, maar om gespecialiseerde kamers of afdelingen binnen de bestaande Portugese bestuursrechtspraak.

Tijdelijke groep rechters werkte al duizenden zaken weg

Eerder werd al een speciale werkgroep van 28 rechters ingezet om de achterstand te verkleinen. Zij handelden tussen april en juni 2026 samen 22.436 AIMA-zaken af.

Dat kwam overeen met ongeveer 18 procent van de toenmalige achterstand van circa 124.000 procedures. De rechters deden dit werk naast hun gewone taken. In april werden 5.691 uitspraken gedaan, in mei 8.705 en in juni nog eens 8.040.

Een afgehandelde rechtszaak betekent overigens niet automatisch dat de betrokken persoon onmiddellijk een verblijfsvergunning heeft ontvangen. Een rechter kan AIMA bijvoorbeeld verplichten een afspraak te maken of binnen een bepaalde periode een beslissing te nemen. De uiteindelijke inhoudelijke beoordeling blijft bij de immigratiedienst liggen.

Problemen reiken verder dan AIMA

De achterstanden maken deel uit van een breder probleem binnen de Portugese bestuursrechtspraak. In 2025 lagen bij de administratieve en fiscale rechtbanken in eerste aanleg ongeveer 152.000 zaken te wachten.

De afhandelingsgraad bedroeg toen slechts 34 procent. Tussen 2023 en 2024 nam het aantal binnengekomen procedures volgens officiële cijfers bovendien met 216 procent toe. De regering wil daarom niet alleen immigratiezaken anders organiseren, maar de volledige bestuursrechtspraak sneller en eenvoudiger maken.

Andere voorstellen zijn eenvoudigere procedures voor geschillen tot €15.000, meer digitale afhandeling, gespecialiseerde arbitragecentra en ruimere mogelijkheden om conflicten met overheidsinstanties buiten de gewone rechtbank op te lossen.

Kritiek: probleem begint bij AIMA zelf

Niet iedereen verwacht dat gespecialiseerde rechters de crisis volledig zullen oplossen. Vertegenwoordigers van medewerkers in de migratiesector wijzen erop dat veel rechtszaken juist ontstaan doordat AIMA aanvragen niet tijdig behandelt of besluiten neemt die juridisch worden aangevochten.

Volgens deze kritiek zijn ook meer personeel, een betere organisatie, duidelijkere procedures en betere arbeidsvoorwaarden binnen AIMA noodzakelijk. Alleen de behandeling van rechtszaken versnellen, neemt de oorspronkelijke oorzaak van de procedures niet weg.

Voorlopig verandert er nog niets

De plannen zijn nog niet definitief. Na goedkeuring door de ministerraad moeten de voorstellen worden besproken en goedgekeurd door het Portugese parlement. Daarna moeten de gespecialiseerde afdelingen daadwerkelijk worden ingericht en van voldoende rechters en ondersteunend personeel worden voorzien.

Voor buitenlandse inwoners met een lopende aanvraag of rechtszaak verandert er daarom niet onmiddellijk iets. Op langere termijn moet de hervorming leiden tot een snellere behandeling, meer gespecialiseerde kennis en minder afhankelijkheid van de zwaar overbelaste rechtbank in Lissabon.