Portugese magie in de oudheid: tussen steen, mythe en onderwereld
Langs de westkust van het Iberisch schiereiland liggen enkele van Europa’s meest indrukwekkende prehistorische monumenten: dolmens (in Portugal antas genoemd), menhirs, heuvelforten en oude stenen bruggen. Deze monumentale structuren, soms meer dan 6.000 jaar oud, blijven tot op de dag van vandaag tot de verbeelding spreken.
In de afgelopen decennia hebben moderne archeologische technieken nieuwe inzichten opgeleverd over de volkeren die deze bouwwerken oprichtten. Toch worden veel van deze plekken tegenwoordig niet alleen bezocht door geschiedenisliefhebbers, maar ook door schatzoekers en aanhangers van esoterische theorieën. Geromantiseerde verhalen over verborgen schatten, buitenaardse invloeden en mystieke krachten doen nog altijd de ronde.
Tegenover deze speculaties staat het gedegen academisch onderzoek. In haar proefschrift “Casas das Mouras Encantadas” (2014) onderzoekt dr. Henna Lindström de rol van dolmens in de Portugese archeologie en volksverhalen. Zij beschrijft hoe deze monumenten in de volksmond vaak worden verbonden met de zogenaamde Mouras Encantadas — betoverde vrouwenfiguren uit oude legendes.
De legende van de Mouras Encantadas
Volgens de overlevering werden de menhirs (rond 5000 v.Chr.) en later de dolmens gebouwd door bovennatuurlijke vrouwen die onder een betovering stonden. Zij zouden vervolgens als wachters hebben gediend bij de poort naar de onderwereld, tot hun vloek door speciale rituelen kon worden opgeheven.
De naam Moura wordt door taalkundigen soms in verband gebracht met het Indo-Europese woord voor “dood” (mrtuos) en het Latijnse mortuus. Tegelijkertijd ontstond er verwarring doordat het woord “Moor” (verwijzend naar Noord-Afrikaanse islamitische volkeren) fonetisch overeenkomt. In sommige regio’s worden de Mouras beschreven als donkerharig en olijfkleurig, elders als goud- of roodharig — mogelijk een weerspiegeling van oude migratiestromen langs de Atlantische kust.
In de legendes verschijnen de Mouras als mysterieuze, vaak beeldschone vrouwen die hun gouden haren kammen, draden spinnen, brood bakken of dieren verzorgen die in edelmetalen kunnen veranderen. Wie echter een schat uit een dolmen probeert mee te nemen, ziet deze volgens het verhaal veranderen in stof en as zodra hij de heilige plek verlaat.
Andere verhalen spreken niet over goud, maar over verborgen kennis. Wie bij zonsopgang, zonsondergang of tijdens de zonnewende een dolmen betreedt en de juiste woorden uitspreekt, zou toegang kunnen krijgen tot geheime wijsheid. Maar het risico is groot: sommigen zouden zijn verdwaald in een soort limbo, anderen getransformeerd in dieren zoals stieren of beren. De Mouras zelf zouden zich kunnen veranderen in slangen, kikkers of andere dieren.
Dolmens als grens tussen leven en dood
Archeologisch gezien waren dolmens grafmonumenten. Ze markeerden een overgang — een liminale plek tussen deze wereld en de onderwereld. Niet alleen als rustplaats voor overledenen, maar ook als symbolische doorgang voor zielen.
Dit idee van overgang en wedergeboorte werd verder onderzocht door professor Ana Rosa Gomes Pinto da Cruz in haar studie naar begraafplaatsen uit de late bronstijd in de regio Abrantes. Zij combineerde archeologisch bewijs met volksverhalen en concludeerde dat deze monumenten zowel een fysieke als spirituele betekenis hadden binnen de prehistorische samenleving.
Nog oudere sporen: rotskunst en sjamanisme
De mystiek rond Portugals prehistorie beperkt zich niet tot dolmens. In de Escoural-grot bij Montemor-o-Novo en in de beroemde Côa-vallei in het noorden van Portugal zijn indrukwekkende rotstekeningen gevonden van oerossen, herten, paarden en steenbokken.
In 2020 werd een vrijwel intact paneel ontdekt dat dateert van circa 21.000 v.Chr. Deze kunstwerken roepen vragen op over de identiteit van de makers — mogelijk afstammelingen van Cro-Magnon-volkeren die zich vanaf 50.000 v.Chr. over Europa verspreidden. Sporen van sjamanistische rituelen, waaronder hertenmaskers en symbolische voorstellingen, suggereren dat spiritualiteit en natuurverering een centrale rol speelden.
Tussen geschiedenis en mythe
Wie vandaag een anta bezoekt, betreedt dus niet alleen een archeologische site, maar ook een landschap van verhalen. De stenen zijn tastbaar bewijs van een ver verleden, maar de legendes geven er een extra laag betekenis aan.
Toeristische instanties bieden begeleide bezoeken aan verschillende dolmens, vooral in Alentejo en Noord-Portugal. Toch blijft er een waarschuwing in de volksmond rondzingen: wie eenmaal de stenen kamer betreedt, kan het gevoel krijgen dat tijd en werkelijkheid even vervagen.
Misschien is dat de ware magie van het Portugese verleden — niet in goud of schatten, maar in de kracht van eeuwenoude verhalen die nog altijd blijven resoneren tussen steen en horizon.
